Foron moitas as persoas que ao longo destes días escribiron sobre Bovary. Agradezo a atención que prestaron ao meu texto e agradezo o seu criterio. Intentarei aprender do que elas e eles escriben sobre a miña novela… pero seguirei pensando dende os meus modos de entender a literatura e non dende as leccións que poida recibir, a pesar da maior ou menor estima que profese por tales ditados.
Foron demasiados anos con esta novela, foron demasiadas horas e insomnios. Quería escribir unha novela que quedase no corazón dos lectores e que aportase algo á literatura galega, non sei se o conseguín. Para nós está o intentar… o resto non é asunto noso, escribiu Eliot.
Hai cousas das que leo/escoito que me doen, especialmente cando proveñen de persoas polas que un sente afecto. Pero a literatura doe ás veces, non pensen que todo é diversión. A literatura, a miña literatura cando a escribo, sinto que en ocasións rabuña. Que a estas alturas do partido alguén poida dicir que na miña Bovary ”menosprezo” o galego (Eyré dixo) paréceme simplemente inmoral. Que Teresa Moure (e isto é a primeira vez que o publico) sinalase na lectura da tese doutoral de Olivia Pena que a miña sintaxe é “española” produce abraio, por vir de quen vén e pola altura intelectual que lle supoño. O problema non é que a miña sintaxe sexa española, que pode ser. O problema é que tal característica non invalida a calidade da mesma, como non invalida a calidade da prosa inglesa de Nabokov o seu inglés heterodoxo (por non poñer outros exemplos de autores “contaminados”). Podo consentir calquera tipo de crítica sobre a miña novela última ou sobre a miña obra. Calquera, reitero, realizada dende a literatura. As críticas que veñen dende o ideoloxismo doutrinario non figuran no caderno do meu adentro. Que Eyré me aconselle sobre a miña “praxe diaria” resulta ferinte. ¿Acaso é consentida a miña rebeldía política contra o PP ou o PSOE e, non obstante, non se consente a miña rebeldía contra a ortodoxia do nacionalismo? ¿Ou o que fere ao crítico é que escriba unha columna en castelán en La Voz de Galicia ? ¿Repararon vostedes que son o único (repito, único) escritor galego que escribe nese mesmo xornal dúas columnas no noso idioma por semana? Dúas columnas en galego nun diario que len 600.000 persoas cada día e millóns e millóns de persoas en todo o mundo vía internet. ¿Coñece o nacionalismo ortodoxo outro escritor, un só escritor, que o faga? A miña praxe, como ven, talvez sexa máis eficaz e útil que outras, moi dadas aos moralismos e escasamente preocupadas polo verdadeiro sentir da sociedade.
Falemos de literatura cando, onde, e como queiran os que teñan puntos diverxentes cos meus sobre literatura. Pero xogar á pureza neste mundo tan impuro paréceme, simplemente, indigno.
Falemos de literatura?
Para que?
Neste país seguen a importar as etiquetas moito máis que as certezas literarias, discusións, debates, puntos de vista. Somos un país que ETIQUETA aos seus escritores. Etiqueta tras etiqueta, repetidamente. Cunqueiro, Risco, Blanco Amor, Castelao… por non citar aos galegos que escribiron en español… Valle, Cela, Torrente… etiquetados.
Xogar á pureza neste mundo tan impuro paréceme, reitero, indigno. Xulgar o aprezo que “os outros” senten polo idioma, resulta ousado e inxusto. Nunca nada me feriu máis que esta frase que asina Eyré no seu blog referíndose aos modos lingüísticos da miña Bovary: “Esta actitude lingüística ben pode tildarse de menosprezo“. Que agora veña expresar como “deriva” o meu proxecto literario é unha “puñalada trapera” (y lo escribo en español) que eu, sinceramente, esperaba (porque o problema, ben o saben os lectores deste blog, non é a miña literatura). Eu escribo dende a absoluta entrega á arte literaria. Como quero. En liberdade. Non canto nunca cara outro sol que non sexa o da miña conciencia. E as bandeiras, seino por experiencia, é mellor levalas no corazón, que é ese lugar onde gardamos as cousas que realmente pagan a pena: o amor, a amizade, os afectos. Onde perdura a calor da estima máis que a frialdade do partido e do dogma e da doutrina (sei moi ben do que falo: “Yo estuve allí”, como Pedro Páramo en Comala).
Grazas por tantas horas dedicadas á miña literatura. Imaxino que a estas alturas do partido son un lastre para algúns, Eyré entre eles… pero hai modos de matarme que me causarían menos dano. Perdóenme, pois, a dor que sinto. Un abrazo.
Este blog rematou o seu andar.
Dixen.
Mi querido Carlos,
Gracias por cada columna, por cada libro, por cada poesía escrita, recitada. Yo, como castellano parlante, te doy las gracias por cada palabra que escribes y puedo entender, sentir. ¿Qué más da la forma si el contenido es lo que cuenta? Siempre creí que los libros que se recuerdan con el paso de los años son los que emocionan. Las palabras sólo son el conducto, las historias son historias, sólo el autor les da el color y el calor, y en eso, Carlos, tú eres único. Gracias por cada línea escrita de tu mano. Espero y quiero seguir leyéndolas
Grazas polo comentario, Eva, que nesta ocasión leva eco de despedida. Os libros, as columnas, os poemas teñen sentido porque hai xente que está ao outro lado, porque coas palabras van músicas, emocións, sentimentos… oxalá quede moito tempo para seguir compartindo PALABRAS. Unha apreta.
Aínda que cheguei tarde ao blog (coido que o 2 de setembro), foi un pracer mentres durou e seguirá sendo un pracer, alén desta circunstancia concreta e do que digan tal crítico ou tal outra doutora. En fin, lamento o acabamento do blog e respeito profundamente a decisión do autor da novela que lle deu vida. Hai moitos libros por ler e ti, amigo Caneiro, tes moitos por escreber. Que así sexa, e que o disfrutemos. E, que carallo, que vivan o amor, a amizade e a literatura.
Apertas e até sempre.
Veña Caneiro, ánimo e sigue sendo ti. Sempre vas ter lectores polos que paga a pena escribir unha palabra mais.
Unha aperta, señor de Ebora.
A vida, no fondo, é ir perdendo cousas. Unhas importan máis que outras. A vida tamén é saber o que realmente “cotiza” no fondo do teu corazón. O relevante e o menos relevante. A literatura ocupou tanto espazo na miña vida, e síntome tan fracasado, que semella que tirei anos e anos da existencia. Quedan os libros, pero os libros tampouco son o que na realidade importan. Son outras cousas. Máis pequenas, tan invisibles. Esta noite un descobre por tras da lúa, neboenta, o valor das cousas invisibles. Terei que poñerme a escribir outra vez dende o interior, onde as palabras rabuñan, e revelan. Terei que regresar ao infortunio da soidade. Ser escritor para ser nada. Escribir, escribir, para qué (Marquitos Acebedo dixit). Sempre nos quedará Ítaca. Ou quen sabe… París.
Ben, supoño que o de Teresa Moure non é un atque persoal, é unha opinion opinable e discutible, pero non hai que ir máis alá do feito. Poida que non teña razón, é imposible que non exista o contacto entre linguas e coma di vostede eso pode ser virtude. Ben, eu creo que son ondas temporais, diso xa se dixo de Rivas no seu momento, de Suso de Toro. Fálase desta maneira pseudointelectual dos escritores coñecidos e recoñecidos (coma vostede), e non dos olvidados nin dos que aparecen na prensa.
Non sei, é o que digo sempre, téndevos que unir pola literatura, a min gústoume moitisimo de bar en bar, ou A rosa de Borges, e non me gustou un Xogo…. PEro eso é opinion coma lector e xa está. É critica literaria o de Teresa Moure? Pois vaia pobreza temos cos nosos ensaistas. Creo que temos que ir máis alá, que somos poucos lectores e hai moita competencia.
Hai que, na medida do posible, levarse ben.
O importante é a literatura, ou non?
Grazas.
Pessoa que escribió: “Leer es soñar de la mano de otro” también afirmó: “Yo no escribo en portugués. Escribo en yo mismo.”
Xosé Carlos: Nadie puede sentir como tú la herida, porque son sólo tuyas las horas pasadas, el trabajo y el esfuerzo constante de tantos y tantos días. Pero si sabemos del dolor que causan las palabras. Y de la soledad. Y de “esta diaria constante despedida.” Te envío todo mi afecto, desde una de las rías. Con la esperanza de que pronto el mar, ese que tanto amamos, y que ayer en tu columna sólo era “un ir e vir de ondas”, te haga llegar pronto a otros lugares, mucho más cálidos. Es un placer leerte. Ha sido un placer conocerte. Muchas gracias por todo. Un gran abrazo.
Señor “Lector”: Nunca esperei nin espero un “ataque persoal” de Teresa Moure e, polo tanto, admito e respecto calquera dos seus criterios. Admiro a súa obra, o seu talento como investigadora e novelista. Podemos discrepar, e imaxino que discreparemos mil veces, pero iso nunca impedirá o afecto que sinto polo seu labor intelectual e literario.
Moitas grazas polo seu comentario e por ler os meus libros.
Ítaca, acabaremos chorando. Pero non. Pessoa tamén escribiu: levo comigo a conciencia da derrota como un pendón de vitoria. Creo que sen estas pequenas derrotas (e tristezas) un tampouco podería escribir. A literatura sae tamén das feridas. E do gozo. Oxalá quede e tempo para compartir, aínda que sexa na distancia, a emoción estraña da literatura. Bicos todos.
A algúns críticos literarios fáltalle a elegancia que mostra hoxe J.A. Masoliver Ródenas no suplemento Cultura/s de La Vanguardia. Fai a crítica de DIETARIO VOLUBLE, o último libro de Vila-Matas, e remata con estas palabras: “Por eso sólo un tópico afea este magnífico y apasionante libro: su arremetida contra los críticos, por más que razones durante años no le sobraran, con la no menos tópica aclaración de <>. Excepciones que por prudencia calla, pues sabe que todos somos esa excepción y todos peligrosamente susceptibles. Pero incluso susceptibles enfermizos como yo, no pueden sino rendirse a la evidencia de su talento.”
Pois iso, elegancia, por non dicer, dignidade, sinceridade, ecuanimidade… para rematar as suas críticas con estas palabras: Así e todo, ríndome á evidencia do talento literario de Caneiro. Pero non.
Non sei como non saiu: <>.
Querido Caneiro: dis que querías escribir unha novela que quedase no corazón dos lectores. O meu corazón conquistáchelo hai xa tempo, e esta novela é unha xoia máis que brilla xunto ás outras, un alimento imprescindible, unha emoción vivificante. Sei o que poden ferir algúns comentarios, sobre todo os provenientes de algunhas persoas. Eu non son escritor nin crítico literario. Son só alguén que che agradece esas horas e anos e insomnios. Alguén que espera ansioso outro manxar que levar á alma.
¡Vaya, ahora que me faltan 20 páginas para acabar la novela, se cierra el blog! Ya me insistía Roberto Bolaño para que escribiera algo, lo que al hilo de la lectura le comentaba, pero yo quería hacerlo cuando ya no me quedase más remedio que despedirme de doña Aurora y los doce pares del Gatopardo. Me gustaría ser tan elegante, digno y ecuánime como Masoliver Ródenas. Porque con esta novela me ha sucedido algo contradictorio: desde su magnífico inicio empecé a sentir el placer estético que sólo proporcionan las auténticas obras de arte, empecé a adentrarme en el mundo de Hermelinda, Arístides, Aurorita, Prudencio…, navegando las frases con un ritmo fluido, acompasado al ritmo del corazón de todos esos seres heridos por la vida, por el amor. Y, sin embargo, de vez en cuando -sobre todo en la primera mitad de la primera parte (o sea, las 170 páginas primeras)- mi lectura se molestaba con algunas reiteraciones de pasajes, de frases descriptivas o psiconarrativas (referidas a los personajes), o con esa complacencia del narrador por las series ternarias, en especial de adjetivos. Sí, a diferencia de lo que declara Hermelinda (su gran amor por los adjetivos), y de la afición de Arístides Rocamora por el discurso “barroco”, como lo llama el propio narrador, quien, no obstante, tiende a él en ciertas exaltaciones líricas, a mí me parece que si este estilo se vuelve recurrente pone en peligro ese ideal que García Márquez define de forma tan expresiva: “agarrar al lector desde la primera frase y no soltarlo, de manera que una frase le lleve a la siguiente, sin interrupción, hasta el final de la novela”. Claro es que el ritmo de lectura no depende sólo del texto, sino del lector. Pero mi andadura con “A vida nova de Madame Bovary” ha sido ésa en la primera parte. Luego, aparte de que cambia el tono de la melodía con la irrupción de otros personajes, las escenas nuevas, más “acción”, aparte de esos elementos, la misma prosa de antes, sin esas reiteraciones, fluye perfecta.
No en vano me ha venido a las mientes García Márquez, porque “A vida nova de Madame Bovary” es una novela que comparte bastante con “Cien años de soledad” y con “El amor en los tiempo del cólera”: la creación de un mundo que nos permite ver la realidad y comprender nuestras vidas ‘en el gran tiempo’, más allá de la chata dimensión de la actualidad; la narración alegórica con el horizonte de la utopía; el humor de la risa regeneradora. Esta literatura es también la de “La saga-fuga de J.B.” (¡cuánto me la ha recordado!).
“A vida nova de Madame Bovary” no es un “delirio romanticón” (aunque se pueda hallar en algún párrafo de algún personaje alguna expresión un tanto relamida, o en algún parágrafo del narrador -que suele solapar en su voz la del personaje- alguna forma de patetismo sentimental). No, “A vida nova de Madame Bovary” es una novela llena de ‘VERDAD’, la verdad de la existencia humana; y por eso contiene el patetismo de la vida, que no se confunde en absoluto, a lo largo de la novela, con ninguna estilización patética. Esta existencia humana se transubstancia -y polémicamente- con la literatura. Caneiro no hace falta que insista en declarar esa pasión, en decirnos qué es lo que realmente le mueve a escribir. Su novela es la demostración. Es una obra literaria, es la belleza del arte, brindada generosamente para quien desee participar en ese acontecimiento.
“A vida nova de Madame Bovary” me tiene atrapado porque me siento como uno del Gatopardo, porque en mi oído suenan las voces de Hermelinda , de Arístides, de Aurora, de Lolito, de Prudencio, oyéndolas yo como si fuese yo quien hablase muchas veces, sintiendo yo sus vidas como mi vida, y entre ellas me emociona especialmente la voz de Marquitos Acebedo, con sus ideas vivas sobre la literatura, porque nos dice que la substancia de la vida es la literatura y el amor. Esta es la tesis de “A vida nova de Madame Bovary”. Pero para comprender esa verdad de Marquitos, de Caneiro, no basta con afirmarla, necesitamos bañarnos en ella, en el río de una novela en el que volveremos una y otra vez a sumergirnos.
Arturo Belano, creo que vostede explicou mellor ca ninguén o que representa para moitos esta novela e que non somos capaces de expresar con palabras. Amor á literatura e amor á vida, eso é o que conta Caneiro nesta novela que está chamada a ser unha das máis grandes da nosa historia literaria. Que non o dubide ninguén. Porque é o tempo quen coloca cada novela no seu lugar, somos nós, os lectores, co paso das xeracións os que facemos desaparecer ou perdurar un libro. A vida nova de Madame Bovary é un regalo para nós e para a literatura. Gracias a quen a escribiu e quen ten a maxia das palabras para expresalo como vostede, Arturo Belano.
Amigo Belano, a verdade é que lle saiu un comentario sentido, magnífico, redondo. Ben que me alegro, por vostede e por Caneiro. Non sei por que me dá que é o mellor regalo que lle podía facer ao autor da novela bovaryana. Que fixera o esforzo de a ler en galego, que se metera de cheo nos seus miolos e que soubera explicar o seu contido con tanto acerto e entusiasmo, son unha mui boa noticia para a novela do de Verín. O seu, seino pola sua experiencia profesoral e leitora, é un comentario para ter en conta. Unha aperta.
A todos, grazas. Paulo, A, Bolaño… e, especialmente, a Arturo Belano, que decidiu resucitarse neste foro. Se me preguntasen con que personaxe de Bolaño me quedaría talvez dixese con el. Algúns afirman que é un trasunto do chileno. Non importa. Cecais o mago Bolaño foi quen de trasmutarse na pel de moitos dos seus personaxes, como tantas veces sucede cos grandes escritores. Quede ese segredo no aire, eterno, como a súa literatura.
E ao Belano de aquí quixera enviarlle unha apreta. Dicirlle que enviei o seu comentario a moitos amigos, lectores, amadores da literatura. É, sen dúbida, un modo lindo (esta é a palabra que lle gusta a Olivia Pena) de bordar os últimos compases desta experiencia internética. Agradezo todas e cada unha das súas palabras, o afecto que desprenden, e tamén a súa sinceridade. Intentarei limar defectos en novas escrituras. Intentarei atrapar e non soltar ao lector, como queren e saben facer os grandes mestres. Intentarei, incluso, que a miña tendencia á procura melódica do texto non disturbe o embeleso lector. Como diría Arístides Rocamora, como diría Marquitos… “Se hará”.
Nesta hora de despedidas, só me resta reiterarlle o meu agradecemento pola súa literatura, que ficará por sempre nas nosas almas e na nosa memoria, como só ocorre coas obras de arte. Co peche do blog, sinto unha estraña sensación de baleiro, talvez porque se perde a posibilidade de seguir coñecendo xente certamente interesante, outros lectópatas que cos seus comentarios nos animan a seguir adiante.
Unha aperta.
Parece que o blog non se dá pechado de todo. E dígoo pola cantidade de visitas que segue a recibir. Esta próxima semana será a última. Coa chegada do outono será preciso que caian tamén as últimas follas, as últimas gotas, o último silencio. Pero quedará, como na canción, a música. A música, dicía Mahler, é o que está por tras das notas. Unha apreta.